Insulinooporność a otyłość. Które badania coś rozstrzygają

Z reguły pierwszy wynik, jaki pacjenci kładą mi na biurku, to glukoza na czczo. Obok niej insulina i wyliczony HOMA-IR, często z dopiskiem, że „wyszła insulinooporność”. Rozumiem, skąd to się bierze. Ten zestaw mówi jednak mniej, niż się wydaje, a czasem prowadzi w złą stronę.

Czym insulinooporność jest, a czym nie jest

Insulina to hormon trzustki. Dzięki niej mięśnie, wątroba i tkanka tłuszczowa pobierają glukozę z krwi. Przy insulinooporności te tkanki reagują na insulinę słabiej, więc trzustka wydziela jej więcej. Przez długi czas glukoza może być w normie, a jedynym śladem problemu jest wyższe stężenie insuliny.

U części osób trzustka w końcu przestaje nadążać. Wtedy rośnie glikemia: najpierw do stanu przedcukrzycowego, potem do cukrzycy typu 2.

Prof. Wojciech Bik z Centrum Medycznego Kształcenia Podyplomowego mówi o tym wprost: insulinooporność nie jest jednostką chorobową, tylko mechanizmem patofizjologicznym. Nie ma też powszechnie przyjętych kryteriów jej rozpoznania. Dla mnie to rozróżnienie ma skutki praktyczne. Nie leczę liczby z wydruku. Leczę osobę, u której ten mechanizm podnosi ryzyko cukrzycy, nadciśnienia i chorób serca.

Talia mówi więcej niż waga

Insulinooporność idzie w parze z tłuszczem trzewnym, czyli tym, który odkłada się wokół narządów w jamie brzusznej. Dlatego na pierwszej wizycie zawsze mierzę obwód talii. Dwie osoby o tym samym BMI mogą mieć zupełnie inne ryzyko metaboliczne.

Na insulinooporność mogą wskazywać:

• duży obwód talii,
• ciemne, aksamitne przebarwienia skóry na karku, szyi albo pod pachami (rogowacenie ciemne),
• cukrzyca typu 2 lub stan przedcukrzycowy w najbliższej rodzinie,
• nadciśnienie tętnicze, wysokie triglicerydy, niski cholesterol HDL,
• zespół policystycznych jajników.

Polskie Towarzystwo Diabetologiczne w zaleceniach na 2025 rok podaje prosty próg. Kto ma BMI ≥25 kg/m² albo obwód talii ≥80 cm (kobiety) lub ≥94 cm (mężczyźni), powinien co roku mieć badanie w kierunku cukrzycy. Pozostali dorośli po 45. roku życia robią je co 3 lata.

Badania, które coś rozstrzygają

Wytyczne nie każą mierzyć samej insulinooporności. Każą mierzyć glukozę, bo tę da się oznaczyć wiarygodnie. Stan przedcukrzycowy to nieprawidłowa glikemia na czczo (IFG), nieprawidłowa tolerancja glukozy (IGT) albo obie naraz. Progi według PTD 2025 wyglądają tak:

Badanie	Wynik prawidłowy	Stan przedcukrzycowy	Cukrzyca
Glukoza na czczo (osocze krwi żylnej)	70–99 mg/dl	100–125 mg/dl (IFG)	≥126 mg/dl w dwóch oznaczeniach
OGTT, glukoza w 120. minucie	<140 mg/dl	140–199 mg/dl (IGT)	≥200 mg/dl
HbA1c	bez osobnego progu	5,7–6,4% może świadczyć o stanie przedcukrzycowym, wymaga potwierdzenia glukozą na czczo lub OGTT	≥6,5%

Z tych zaleceń najczęściej powtarzam trzy rzeczy. OGTT jest najczulszą metodą wykrywania stanu przedcukrzycowego, a sama glukoza na czczo może przeoczyć nieprawidłową tolerancję glukozy. HbA1c w przedziale 5,7–6,4% to powód do dalszych badań, a nie rozpoznanie. I rozpoznanie stawia się na podstawie krwi żylnej zbadanej w laboratorium. Glukometr może skłonić do badania, ale go nie zastąpi.

Dlaczego nie ustawiam leczenia pod HOMA-IR

HOMA-IR liczy się z glukozy i insuliny na czczo. W Polsce jest bardzo popularny i bywa jedyną podstawą rozpoznania „insulinooporności” oraz rozpoczęcia leczenia. Mam wobec niego kilka zastrzeżeń.

Po pierwsze, zalecenia PTD 2025 w ogóle się nim nie posługują i nie podają dla niego progu. Po drugie, model powstał do badań naukowych. Przegląd opublikowany w Diabetes Care w 2004 roku, zatytułowany dość wymownie „Use and abuse of HOMA modeling”, opisuje go jako narzędzie do badań kohortowych i epidemiologicznych na dużych grupach, pod warunkiem rzetelnych danych wejściowych.

Po trzecie, u jednej osoby słabym ogniwem jest insulina. Oznaczenia różnią się między laboratoriami, a pojedynczy pomiar ma dużą zmienność. Ta sama osoba może więc „mieć” albo „nie mieć” insulinooporności zależnie od tego, gdzie i którego dnia oddała krew. Progi, które krążą w internecie, pochodzą z różnych badań i nie są standardem diagnostycznym.

Czasem sama zlecam oznaczenie insuliny, bo w niektórych sytuacjach klinicznych to ma sens. Ale wynik HOMA-IR nie zastępuje glikemii, OGTT, obwodu talii, ciśnienia, lipidogramu i rozmowy.

Co realnie pomaga

Najmocniejsze dane pochodzą z badania Diabetes Prevention Program, opublikowanego w NEJM w 2002 roku. Wzięło w nim udział 3234 osoby ze stanem przedcukrzycowym i nadmierną masą ciała. Grupa zmieniająca styl życia miała dwa cele: zmniejszyć masę ciała o co najmniej 7% i ruszać się co najmniej 150 minut tygodniowo. Przez średnio 2,8 roku obserwacji zachorowań na cukrzycę typu 2 było w tej grupie o 58% mniej niż w grupie placebo. Metformina zmniejszyła je o 31%.

PTD 2025 zaleca osobom ze stanem przedcukrzycowym dokładnie to samo: co najmniej 150 minut aktywności tygodniowo i spadek masy ciała o co najmniej 7% w ciągu roku.

Ruch działa także sam w sobie. Pracujące mięśnie zużywają glukozę, a regularny wysiłek zwiększa wrażliwość tkanek na insulinę. Wytyczne WHO z 2020 roku mówią o 150–300 minutach umiarkowanego wysiłku tygodniowo, na przykład szybkiego marszu, albo o 75–150 minutach intensywnego, do tego ćwiczenia wzmacniające mięśnie co najmniej 2 dni w tygodniu. Te same wytyczne każą ograniczać czas spędzany na siedząco. Jedno zdanie z nich cytuję pacjentom szczególnie często: każda ilość ruchu jest lepsza niż żadna.

O tym, jak na glukozę i apetyt działa niewyspanie, piszę osobno w tekście o śnie, stresie i masie ciała.

Leki mają tu swoje miejsce, ale nie pierwsze. Według PTD 2025 u niektórych osób ze stanem przedcukrzycowym można rozważyć metforminę, zwłaszcza gdy występują jednocześnie IFG i IGT, gdy BMI wynosi ≥35 kg/m² albo gdy osoba ma mniej niż 60 lat. Jeśli współistnieje otyłość, wytyczne Polskiego Towarzystwa Leczenia Otyłości (PTLO 2024) przewidują też farmakoterapię otyłości u osób, które spełniają kryteria. W obu przypadkach lek dokłada się do zmiany stylu życia. Nie zastępuje jej.

Dieta IO i inne przekonania z internetu

Często słyszę pytanie o „dietę IO”. Nie ma jednej diety na insulinooporność o udowodnionej przewadze. Jedzenie co 3 godziny, rezygnacja z owoców, obowiązkowe liczenie wymienników nie mają mocnego oparcia w badaniach. W DPP liczył się spadek masy ciała i ruch, a nie konkretny jadłospis. Z pacjentami zwykle zaczynam od ograniczenia słodzonych napojów i mocno przetworzonych produktów, a na talerzu szukam miejsca na warzywa, pełne ziarno i białko. Przede wszystkim jednak szukam sposobu jedzenia, który dana osoba utrzyma przez lata, bo dieta porzucona po miesiącu nic nie zmienia.

Drugie przekonanie brzmi: glukoza w normie, więc problemu nie ma. Prawidłowa glukoza na czczo nie wyklucza nieprawidłowej tolerancji glukozy. Przy otyłości brzusznej i innych czynnikach ryzyka zlecam OGTT.

Trzecie jest najbardziej przygnębiające. Wiele osób słyszało, że z insulinoopornością nie da się schudnąć. Insulinooporność nie blokuje redukcji masy ciała. Utrudnić ją może wiele rzeczy naraz: sen, stres, przyjmowane leki, choroby tarczycy, geny. Dlatego patrzę na całą sytuację, a nie na jeden wynik.

Jeśli masz obwód talii powyżej progów PTD, ciemne przebarwienia na szyi, cukrzycę w rodzinie albo nieprawidłową glukozę czy HbA1c, zacznij od OGTT, a nie od kolejnego oznaczenia insuliny. Z tym wynikiem rozmowa u lekarza będzie konkretna. Wzmożone pragnienie, częste oddawanie moczu i chudnięcie bez powodu to objawy, z którymi nie czeka się na planową wizytę.

Źródła

1. Zalecenia kliniczne dotyczące postępowania u osób z cukrzycą 2025. Stanowisko PTD, dostęp: 24.09.2026.
2. Ekspert: insulinooporność nie jest chorobą, jest mechanizmem patofizjologicznym (prof. Wojciech Bik, mojacukrzyca.org), dostęp: 24.09.2026.
3. Wallace TM, Levy JC, Matthews DR. Use and abuse of HOMA modeling. Diabetes Care 2004, dostęp: 24.09.2026.
4. Diabetes Prevention Program Research Group. Reduction in the incidence of type 2 diabetes with lifestyle intervention or metformin. N Engl J Med 2002, dostęp: 24.09.2026.
5. Zalecenia kliniczne dotyczące postępowania u chorych na otyłość 2024. Stanowisko PTLO (Medycyna Praktyczna), dostęp: 24.09.2026.
6. Bull FC i wsp. World Health Organization 2020 guidelines on physical activity and sedentary behaviour. Br J Sports Med 2020, dostęp: 24.09.2026.